دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
20
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
عنايتى به دو نشان داد كه جنيد به مدت سه سال در نزد او عزيز بود و پس از چندى هم خواهر او را به عقد نكاح خويش درآورد . با اينكه در اين ايام اوزون حسن آن قدرتى را كه بعدها كسب كرد ، نداشت ، ولى اين وصلت براى جوان صفوى اعتبارى را به ارمغان آورد كه در نظر برخى لقمه آمادهاى در طليعه جهان دين و دولت برشمرده مىشد . اين وقايع به هيچوجه سنخيتى با زندگى يكى از اعضاى طريقت مذهبى آن دوره نداشت . اينها نمىتواند با تبار برجسته جنيد توضيحپذير باشد و يا دلجويى و پايبندى اوزون حسن را نسبت به دراويش فرانمايد . بهتر آنست تصور شود كه اين اقدام غيرعادى حاكم تركان كه فراتر از انتظارات سياسى معمولى صورت گرفته مثلا بدين اميد بوده كه با اين كار از توان نظامى پيروان جنيد به نفع خويش بهره گيرد . امّا اين فرضيه زمانى منطقى و مستدل مىنمايد كه جنيد در اين زمان از نامآوران ، زمانه بوده باشد و يا دستكم از رهبران نظامى بالقوه برشمرده شود . چنين مىنمايد كه نكته اصلى هم همين بوده است . قبلا اصل را بر اين نهاديم كه در مفهوم مذهبى طريقت ، تحولى چهره بسته و از قرار معلوم اين تحول در بين اعقاب شيخ صفى رخ داده است . شواهدى در دست است كه اين تحول در زمان جنيد به اوج خود رسيده است . براى درك آن بايد يادآور شد كه حتى موسس اين طريقت را به دليل رخصت به افزايش تعداد پيروان ، طوريكه ديگر قادر به تعليم تعاليم عرفانى بدانها نبوده ، ملامت كردهاند . درواقع او با اين كار مىبايد تحولى در طريقت عارفانه ( همان طريقتى كه وى تحتنظر مراد خويش شيخ زاهد از آن پيروى مىكرد ) ايجاد كرده و آن را به مريدانش منتقل نموده باشد ؛ ازاينرو اصطلاح صوفى كه اصلا اشاره به يك نفر عارف مسلمان داشت ، ظاهرا در ايام حيات او رنگ عوض كرده و مفهوم « مسلمان مجاهد » را پيدا كرده است و اين با نهضت مذهبى مردم كه در آن روزگار در اردبيل گرد آمده بود ، مطابقت داشت . تداوم شهرت اين طريقت در زمان جانشينان شيخ صفى نشان مىدهد كه در زمان آنها هم وضعيتى مشابه حاكم بوده است . گمان مىرود كه جنيد در ايام اقامت در آناتولى و شمال سوريه ، از پيروان طريقت اردبيل در آنجا بهرهبردارى كرده باشد و اين پيروان در بعضى موارد از مدتها قبل در اين مناطق وجود داشتند . حتى تصور مىرود كه جنيد اين ارتباطات را تقويت نموده و تلاش كرده است كه اقتدار خويش را در بين آنها برقرار سازد . تبيين نكاتى كه درباره او آمده در همينجا نهفته است چون در اين ايام وى هواداران مشتاقى پيدا كرد كه در سالهاى اقامت او در دربار آمد به تعداد آنها افزوده شد . و از آنجا توانست با نصب خلفاى جديد و با افزايش فعاليت خود ، پيروان تازهاى جلب نمايد . موفقيتها و كاميابيهاى او در نزد اوزون حسن ، به عقايد وى جاذبه خاصى على الخصوص در بين